Parafia pw. Znalezienia Krzyża św. w Małym Płocku, położona na Mazowszu, ma swoje korzenie w pierwszej połowie XV wieku. Zgodnie z badaniami historycznymi, parafia została najprawdopodobniej erygowana przed rokiem 1420. Na podstawie dostępnych dokumentów, wiadomo, że biskup płocki Jakub Kurdwanowski, który pełnił swój urząd w latach 1396-1425, skierował mandat w 1420 roku, który nakładał obowiązek wprowa dzenia do nowo ufundowanego kościoła w Romanach Wawrzynica, syna Wojciecha z Sielunia. Mandat ten jest jednym z najwcześniejszych źródeł dotyczących parafii Mały Płock, co sugeruje, że fundacja kościoła musiała mieć miejsce przed tym rokiem.

Choć Jerzy Wiśniewski wskazuje na fundację parafii przed 1442 rokiem, istnieją również wskazówki sugerujące wcześniejsze początki, przed rokiem 1420. Dokument biskupa płockiego wskazuje, że w tym czasie istniał już kościół parafialny, który funkcjonował w ramach księstwa mazowieckiego. Fundacja kościoła mogła być związana z organizowaniem nowego ośrodka książęcego, który miał znaczenie zarówno duchowe, jak i administracyjne. W tej roli pleban Małego Płocka pełnił funkcję duchownego bliskiego dworowi książęcemu, co było powszechną praktyką w tamtym okresie.

Większe zainteresowanie fundacją parafii przypada na okres rządów księcia Janusza I, który panował na Mazowszu od 1374 roku. Zgod nie z ustaleniami, fundatorem kościoła mógł być właśnie książę Janusz I, który w latach 1405-1406 przeprowadzał organizację nowych wsi i ośrodków na ziemiach książęcych. Parafia w Małym Płocku mogła więc powstać w ramach procesów lokacyjnych, które miały na celu organiza cję i rozwój nowych osad. Kościół w Małym Płocku mógł zostać konse krowany przez biskupa Jakuba Kurdwanowskiego lub przez jego biskupa pomocniczego, jeszcze przed 1420 rokiem.

Parafia Mały Płock zapewne została wyłączona ze starszej parafii Nowogród, działającej już w drugiej połowie XIV w. Warto również zauważyć, że sama lokalizacja parafii, z obszarem obejmującym wsie książęce, takie jak Borkowo, Kąty czy Płock, świadczy o ważnej roli, jaką pełnił kościół w tym regionie. Włączenie tych wsi do parafii sugeruje, że powstanie parafii miało na celu zorganizowanie duchowego i administracyjnego zaplecza dla rozwijających się ośrodków książęcych.

Wnioskując na podstawie dokumentów, analiza fundacji parafii Mały Płock pozwala na datowanie powstania kościoła i parafii na lata 1405-1411. To w tym okresie, po 1405 roku, Janusz I mógł zainicjować bu dowę kościoła i nadanie parafii praw w ramach tzw. lokacji wójtostwa, przy czym formalna erekcja parafii mogła nastąpić nieco później, lecz nie później niż przed 1420 rokiem. Ostatecznie dla celów jubileuszy ustalono rok 1415 za czas erekcji parafii. W 2015 r. obchodzono Wielki Jubileusz 600-lecia parafii Mały Płock.

W historii parafii istniało kilka kościołów drewnianych noszących ty tuły: św. Jakuba Ap., św. Barbary, Znalezienia Krzyża Św. i św. Heleny. Kościół murowany pw. Znalezienia Krzyża Św. wybudowany w latach 1878-1881 r. staraniem ks. Franciszka Tomkiewicza został pobłogosła wiony 28.10.1883 r. przez ks. prałata P. Andruszkiewicza. Kościół całkowicie zniszczony w czasie wojny w 1915 r., został odbudowany staraniem proboszczów: ks. Franciszka Łapińskiego i ks. Tadeusza Ciborowskiego. W latach 1994-1999 kościół odnowiony i przygotowany do konsekracji staraniem ks. prob. Jerzego Śleszyńskiego; konsekrowany 8.08.1999 r. przez Biskupa łomżyńskiego Stanisława Stefanka.

Ks. Biskup Janusz Stepnowski, dzięki staraniu ks. Jana Pieńkosza, ustanowił sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia - Pani Małopłockiej wokół cudownego obrazu z 1738 r.

Plebania murowana wybudowana w latach 1979-1982 staraniem ks. prob. Tadeusza Sutkowskiego.

(Opracowano na podstawie Kazimierz Pacuski, „Mały Płock. Zarys dziejów od 1526 r.”).

Liczba wiernych: 2749